กศน.บ้านแพรก จ.พระนครศรีอยุธยา




พิพิธภัณฑ์บ้านแพรก มีสมุดข่อยโบราณที่มีคุณค่า คนไทยในสมัยโบราณ นิยมการปั้นตุ๊กตาเพื่อใช้ประกอบพิธีกรรมตามประเพณีและความเชื่อ ตุ๊กตาที่ขุดพบในเขตชุมชนโบราณบ้านแพรก อำเภอบ้านแพรก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นเส้นทางแนวแม่น้ำลพบุรีสายเก่า มีจำนวนมากถึง 200 ตัว ซึ่งตุ๊กตาแต่ละตัว มีที่มาและจุดมุ่งหมายของการปั้นแตกต่างกันไป แบ่งตามจุดมุ่งหมายของการปั้นได้ดังต่อไปนี้
1. ตุ๊กตาที่ปั้นสำหรับให้เด็กเล่น สมัยก่อนเวลาลูกหลานร้อง ปู้ ย่า ตา ยาย จะนำดินเหนียวมาปั้นเป็นรูปคน รูปสัตว์ ในระหว่างการปั้นก็จะใช้กลอุบาย สอนลูกหลาน เด็กจะสนุกสนานในระหว่างการปั้น เช่น ตุ๊กตาพี่เลี้ยงน้อง ตุ๊กตาเด็กเลี้ยงกระต่าย เป็นต้น
ตุ๊กตาสมัยทวารวดี อายุ 1,100 ปี	ตุ๊กตาเด็กเล่น
2. ตุ๊กตาแก้บน เป็นตุ๊กตาที่ปั้นขึ้นเพื่อเป็นอำนาจการต่อรอง ระหว่างคนกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ การแก้บน การสะเดาะเคราะห์ ถวายเจ้าที่เจ้าทางและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น ปั้นเป็นรูปตุ๊กตาแขนอ่อน ตุ๊กตาหญิงคู่ ชายคู่ รูปสัตว์ คนเล่นดนตรี คนหมอบฟังเทศน์ ตุ๊กตารูปช้างแก้ว ม้าแก้ว เป็นต้น
ตุ๊กตาแขนอ่อน	ตุ๊กตาหมอบฟังเทศน์
เปรียบเทียบตุ๊กตาแก้บนสมัยก่อนกับปัจจุบัน	ตุ๊กตาช้างแก้วม้าแก้ว
3. ตุ๊กตาเสียกบาล ตุ๊กตาเสียกบาล เป็นตุ๊กตาไทย สร้างขึ้นตามความเชื่อเรื่องผี คำว่า “เสียกบาล” หมายถึง การนำเครื่องเซ่นผีกับตุ๊กตาที่ใส่ลงในภาชนะ แล้วนำไปทิ้งตามทางสามแพร่ หรือนำไปลอยน้ำ ตามความเชื่อของคนสมัยโบราณ เครื่องเซ่นประกอบด้วย เครื่องคาวหวาน ใส่กระบะเย็บด้วยกาบกล้วย แยกคาวหวานคนละข้าง ของคาว ได้แก่ พริกแห้ง ข้าวสาร กะปิ หอม กระเทียม ของหวาน ประกอบด้วย ขนมต้มเปล่า หมายถึง ขนมต้มที่ไม่ใส่ไส้ ขนมต้มขาว ขนมต้มแดง ขนมหูช้าง อ้อย หมากพลู ยาสูบ ดอกไม้สามสี ธูปเทียนสำหรับจุดบอกเล่า จากหลักฐานการขุดค้นโบราณสถานที่บ้านคูเมือง บ้านจักร์สีห์ พ.ศ.2522 พบตุ๊กตาดินเผาจำนวนมากเป็นประติมากรรมที่ผลิตขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 11-14 อายุประมาณ 1,100 ปี สภาพตุ๊กตาที่พบ มีสภาพไม่สมบูรณ์ ชำรุดเป็นส่วนใหญ่ เช่น ศรีษะขาด แขนขาด ขาขาด หรือมีเฉพาะลำตัว จากหลักฐานพออ้างอิงได้ว่า ตุ๊กตาเสียกบาลเริ่มทำกันตั้งแต่สมัยทวาราวดี จากเหตุผลที่คนไทยมีความเชื่อเรื่องผีมานับเป็นเวลา 1,000 ปี สร้างขึ้นตามความเชื่อเรื่องผี เกี่ยวกับประเพณีการเกิด บ้านใดมีเด็กเกิดใหม่ มักนิยมปั้นตุ๊กตาตามเพศของเด็กที่เกิดขึ้นนั้น มองเห็นอวัยวะเพสเด่นชัด นำไปทำพิธีกรรมทางไสยศาสตร์ เรียกว่า การเสียกบาล เช่น ตัดแขน ตัดขา ตัดคอ หรือปาดหน้าตุ๊กตาตัวนั้น แล้วนำเครื่องเซ่นผีกับตุ๊กตาใส่กระบะหรือภาชนะ นำไปวางไว้ที่ทางสามแพร่ง หรือนำไปลอยน้ำ เป็นการตั้งตุ๊กตาแทนตัวเด็กที่เกิด ผีเห็นแล้วถือว่าน่าเกลียด ผีจะได้ไม่มาเอาชีวิตเด็กที่เกิดใหม่ ถือว่าตุ๊กตาตายแทน หลักฐานที่ปรากฏเด่นชัดเกี่ยวกับการทำตุ๊กตาเสียกบาล ปรากฏเด่นชัดในสมัยสุโขทัย พุทธศตวรรษที่ 19-20 มีการผลิตตุ๊กตาดินเผาชนิดเคลือบ มีทั้งรูปคน รูปสัตว์ รูปคนมีทั้งผู้ชาย ผู้หญิงและเด็ก บางครั้งปั้นรวมกันเป็นชุด เช่นพ่อ แม่ ลูก รูปสัตว์ต่างๆ เช่น นก ไก่ ควาย ช้าง เต่า กบ แมว สุนัข รูปคนลักษณะต่างๆ เช่น คนเลี้ยงไก่ คนถือหม้อน้ำ คนอุ้มลูก คนหลังค่อม เป็นต้น
ตุ๊กตาเสียกบาล	ตุ๊กตาเสียกบาล
ตุ๊กตาเสียกบาลสมัยกรุงศรีอยุธยา มีรูปแบบที่ปรากฏให้เห็ยหลายรูปแบบ เช่น ตุ๊กตาแม่อุ้มลูกเอานมให้กิน ตุ๊กตาแม่จูงลูก และแม่อุ้งลูก ตุ๊กตาเลี้ยงน้อง เลี้ยงไก่ เลี้ยงกระต่าย

พิธีกรรมเสียกบาล เป็นประเพณีที่ทำกันมาตั้งแต่สมัยโบราณและทำกันเป็นประจำทุกปี ช่วงข้างแรมจัดๆ คือ แรม 7 ค่ำ และแรม 14 ค่ำ ตรงกับวันโกน ในช่วงเดือน 4-5 จะประกอบพิธีตอนช่วงเย็นๆ เริ่มเวลาประมาณ 16.00 น. เป็นต้นไป จนกระทั่งพระอาทิตย์ตกดิน เมื่อถึงเวลานัดหมาย ชาวบ้านที่ต้องการทำพิธีเสียกบาลจะมารวมตัวกันเตรียมปั้นตุ๊กตาดินเหนียว เช่น ตุ๊กตารูปคนเท่ากับจำนวนคนในครอบครัว การปั้นต้องแสดงเพศ เช่น เพศชายต้องเห็นอวัยวะเพศ เพศหญิงต้องเปลือยอก นอกจากนี้ ยังนิยมปั้นรูปสัตว์เลี้ยงต่างๆ เข้าร่วมพิธีเสียกบาลด้วย เมื่อเตรียมเครื่องเซ่นประกอบด้วยของคาวหวาน เรียบร้อยแล้ว ทุกคนจะไปยังบริเวณที่ทำพิธี คือ ทางสามแพร่ง เริ่มพิธีด้วยการบอดเล่าเจ้าที่เจ้าทาง ผีสางเทวดา ตลอดจนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ให้มารับเครื่องเซ่น จากนั้นก็ขอขมาลาโทษ ที่ได้กระทำล่วงเกิน แล้วขอพรให้มาปกปักษ์รักษาครอบครัว พร้อมกับนำตุ๊กตาเสียกบาลมาหักคอ หักแขน หักขา เมื่อทำพิธีเสร็จก็จะเดินกลับบ้านทันทีไม่หันกลับมามองอีก ทิ้งไม้คาน หาบ กระจาด ตะกร้า ไว้หมดห้ามนำกลับบ้านโดยเด็ดขาด มีความเชื่อว่า ถ้าหันไปมองวิญญาณและความชั่วร้ายจะติดตัวกลับบ้าน

และอีกมากมายหาชมได้ในพิพิธภัณฑ์บ้านแพรก

::: จัดทำและพัฒนาโดย :::
นายเลิศชาย ปานมุข ครูศูนย์การเรียนชุมชน
lertchay_pm@hotmail.com