กศน.บ้านแพรก จ.พระนครศรีอยุธยา

บ้านแพรก เป็นอำเภอหนึ่งใน 16 อำเภอ ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ตั้งอยู่ ณ บริเวณลุ่มแม่น้ำลพบุรีตอนล่าง เป็นที่อยู่อาศัยของผู้คนมาช้านาน มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีย้อนหลังไปถึงพุทธศตวรรษที่ 17 - 21 นับเป็นชุมชนเก่าแก่แห่งหนึ่ง
ที่มาของชื่อบ้านแพรก คำว่า "แพรก" มีความหมายตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานพุทธศักราช 2493 ว่า แพรก น. ชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง ต้นเป็นฝอย ใช้เป็นเครื่องสักการะอย่างหนึ่งในสักการะหน้า ; ทางแยกของลำน้ำ (ราชบัณฑิตยสถาน, 2493 : 672)

ที่มาของชื่อบ้านแพรก คำว่าแพรก มีความหมายตามพจนานุกรมฉบับราชบัญฑิตยสถาน พ.ศ. 2493 ว่า แพรก ชื่อหญ้าชนิดหนึ่ง ต้นเป็นฝอย ใช้เป็นเครื่องสักการะห้า และอีกนักหนึ่งคือทางแยกของน้ำ

ภาพถ่ายทางอากาศ แสดงทางแยกของน้ำ
               อำเภอบ้านแพรก มีที่มาของชื่อจากทางแยกของแม่น้ำที่เปลี่ยนทางเดินคือแม่น้ำลพบุรีสายเก่ากับคลองตาเมฆ เรื่องเล่าว่าตาเมฆเป็นชาวสุพรรณบุรี มารับราชการในกรุงศรีอยุธยาพร้อมกับบิดามีหน้าที่ดูแลช้างหลวง ตาเมฆได้นำโขลงช้างมามาพักเลี้ยงอยู่ริมแม่น้ำลพบุรี โขลงช้างเดินขึ้นลงในแม่น้ำลพบุรีเกิดเป็นลำรางกลายเป็นคลอง จึงได้ชื่อว่า "คลองตาเมฆ" แม่น้ำลพบุรีเป็นแม่น้ำที่แยกจากแม่น้ำเจ้าพระยา ที่ตำบลม่วงหมู่ อำเภอเมือง จังหวัดสิงค์บุรี ผ่าน อำเภอท่าวุ้ง จังหวัดลพบุรี เข้าสู่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ผ่านอำเภอบ้านแพรก อำเภอมหาราช อำเภอบางปะหัน มาบรรจบกับแม่น้ำป่าสักที่วัดตองปุ ตำบลบ้านเกาะ อำเภอพระนครศรีอยุธยา

              บ้านแพรกสำพะเนียง เดิมเป็นตำบลชื่อหนึ่งในอำเภอมหาราช จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2480 ทางราชการได้ยกฐานะขึ้นเป็นกิ่งอำเภอบ้านแพรก มี 4 ตำบล ได้แก่

                   1. ตำบลบ้านแพรก
                   2. ตำบลสำพะเนียง
                   3. ตำบลคลองน้อย
                   4. ตำบลบ้านโพธิ์

               ครั้งถึง พ.ศ. 2488 ทางราชการได้ประกาศรวมตำบลคลองน้อยกับตำบลบ้านโพธิ์เข้าด้วยกัน เป็นตำบลคลองน้อย ต่อมาได้ประกาศยกฐานะกิ่งอำเภอบ้านแพรก เป็นอำเภอบ้านแพรก เมื่อวันที่ 11 ธันวาคม พ.ศ. 2502 ประกอบด้วย 5 ตำบล 27 หมู่บ้าน ดังนี้

                   1. ตำบลบ้านแพรก จำนวน 5 หมู่บ้าน
                   2. ตำบลสำพะเนียง จำนวน 6 หมู่บ้าน
                   3. ตำบลคลองน้อย จำนวน 6 หมู่บ้าน
                   4. ตำบลสองห้อง จำนวน 5 หมู่บ้าน
                   5. ตำบลบ้านใหม่ จำนวน 5 หมู่บ้าน

              ในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์จากจดหมายเหตุของบาทหลวง เดอ ขัว ซึย์ และบาทหลวงตาชาร์ด ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช กล่างถึงการเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคจากกรุงศรีอยุธยามาตามลำน้ำลพบุรีผ่านบ้านแพรกไปยังลพบุรีเมื่อปี พ.ศ.2228

              ในสมัยรัชการที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระจุลจ้อมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสมณฑลอยุธยา และเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคผ่านบ้านแพรกขึ้นไปลพบุรีถึง 3 ครั้ง ในปี พ.ซ.2415 พ.ศ.2421 และ พ.ศ.2426 ทรงเปลี่ยนเรือพระที่นั่งบริเวณหน้าวัดสนามควาย ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นวัดสำพะเนียง ตามชื่อตำบลเมื่อปี พ.ศ.2483 การเสด็จประพาสต้นในรัชกาลที่ 5 นอกจากจะบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์แล้ว ยังบันทึกไว้ในความทรงจำของชาวอำเภอบ้านแพรก ซึ่งเล่าสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้

              ชื่อบ้านแพรก ยังมีปรากฎหลักฐานอยู่ในสมุดข่อยโบราณ ซึ่งเป็นสมุดคำบันทึกบัญชีไพร่สมัยรัตนโกสินทร์ จุลศักราช 1245 ปีมะแม ตรงกับพุทธศักราช 2426 ในรัชกาลที่ 5 ขุนวิจารณ์ นายกอง หางว่าวเป็นผู้บันทึกไว้

              บ้านแพรกสำพะเนียง ซึ่งเคยเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอมหาราช ปัจจุบันแยกเป็นสองตำบล คือ ตำบลบ้านแพรก และตำบลสำพะเนียง ขึ้นอยู่กับอำเภอบ้านแพรก

ภาพถ่ายทางอากาศ แสดงบริเวณโรงเรียนบ้านแพรกประชาสรรค์ ที่ขุดโบราณวัตถุมากมาย
นอกจากนี้ยังมีหลักฐานเก่าแก่มากมายที่ค้นพบ ในเขตอำเภอบ้านแพรกที่แสดงให้เห็นว่าชุมชนบ้านแพรกเป็นชุมชนที่มีความรุ่งเรืองมาแต่โบราณ
ซึ่งจะศึกษาได้ที่พิพิธภัณฑ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นอำเภอบ้านแพรก

::: จัดทำและพัฒนาโดย :::
นายเลิศชาย ปานมุข ครูศูนย์การเรียนชุมชน
lertchay_pm@hotmail.com